Dünya Bankası Türkiye'nin eğitim sistemini bir raporla değerlendirdi:

TÜRKİYE'NİN EĞİTİM SEKTÖRÜ STRATEJİSİ NE OLMALI?

Bir insanın yeteneklerinin gelişiminde, aile, toplumsal kültür, din vb. kadar önemli ve kritik değer taşıyan bir başka unsur: Eğitim. Çocukluktan gençliğe, üniversiteyi de katarsak, insan ömrünün ortalama 15 yılı eğitimle geçiyor. İlgi alanlarımızı, kişiliğimizi, yaratıcılığımızı, becerilerimizi, yeteneklerimizi, dünyaya bakışımızı şekillendirdiğimiz, hayatımıza yön veren 15 yıl!

Tarihleri, formülleri, isimleri vb. ezberleyerek hazırlandığımız, 17 yaşında gireceğimiz test usulü bir sınav, hayatımızın akışını belirliyor. Yaratıcılığımızı geliştirecek zamanımız yok, çünkü belli aralıklarla girdiğimiz "okul giriş sınavları" var. Bir milyon 500 bin kişiyle o testi yapıyoruz, yalnızca -yaklaşık olarak- yüzde 15'imiz, kazanılan puana göre üniversiteye giriş yapabiliyor. Bir milyon 300 bin kişi ise okumak istese de üniversiteye alınmıyor. Ne yazık ki Türkiye'de bir üniversitenin kapısından içeri girip 'Ben burada okumak istiyorum' diyemiyorsunuz. Girseniz bile, eğitim gördüğünüz alan ve kazandığınız beceriler, iş dünyasının güncel beklentilerini karşılamaya yetmiyor. Tüm bu unsurların toplamında Türkiye "diplomalı işşizler ordusu"  diye adlandırılan "yetenek krizini" yaşıyor.

Yakın geçmişe kadar bu sorun yalnızca bize özeldi. Ama dünya ortalamalarına göre hayli genç olan nüfusumuz ve işsizlik sorunumuz, "dünyanın yetenek açığı", AB ve küresel ekonomi ile entegrasyon gibi önemli konularla birlikte sınırlarımızı aştı. Dikkatler ise Türkiye'nin eğitim sorununa toplandı. Dünya Bankası da özellikle son dönemde, bu sorunun çözümünü arayan en önemli örgütlerden biri.

Dünya Bankası, Türkiye'nin eğitim sistemi hakkında geçtiğimiz aylarda bir rapor yayınladı. "Eğitim Sektörü Çalışması (ESS-Education Sector Study)" adını taşıyan bu rapor, Türkiye'nin önümüzdeki 10 yıllık eğitim geleceğine yönelik bir projeksiyon ve çözüm önerileri içeriyor.

Söz konusu raporda, öncelikle eğitim sisteminin durumu, eksikleri ve sorunları tanımlanıyor; ardından da yapılması gereken reformlar konusunda önerilerde bulunuluyor. Çalışma; düşünce kuruluşları, STK'lar, Milli Eğitim Bakanlığı, Maliye Bakanlığı ve Hazine yetkilileriyle de diyalog içinde hazırlanmış. Ayrıca, akademik çevrelerin de katılımıyla 25 toplantı ve çalıştay düzenlenmiş. Rapor toplam dört bölümden oluşuyor: Birinci bölümde, raporu hazırlayan ekibin çalışma teknikleri ve yapısı; ikinci bölümde araştırmanın sonunda varılan sonuçlar ve üçüncü bölümde de Dünya Bankası'nın reform önerileri yer alıyor.

Raporda, Türkiye'nin eğitim sisteminin temel sorunları; bütün çocukların ve gençlerin adil eğitim olanaklarına sahip olmamaları, okulların büyük bölümünün öğrencilerin temel yeteneklerini geliştirmek konusunda yeterli olmaması, öğretmenlerin eğitiminin ve profesyonel gelişimlerinin birbirine entegre bir politikayla yönlendirilmemesi; okullara yeterli ve gerekli desteğin verilmemesi, özerk olmamaları ve son olarak da iktisadi politikaların eğitim sisteminin anahtar konularıyla ilişkili yürütülmesi olarak sıralanıyor.

Bu sorunların karşısında oluşturulacak kapsamlı bir sektörel strateji için ise Dünya Bankası'nın cevaplanmasını gerekli gördüğü üç siyasi soru var:

1. Türkiye'deki eğitim sisteminde, gençlerin küresel ekonomide başarılı bir şekilde rekabet edebilmesi, Avrupa ile bütünleşebilmesi ve yurtiçinde sürdürülebilir sosyal ve ekonomik kalkınmayı sağlayabilmesi için ne gibi temel eğitim kanalları (örneğin yetenekler, bilgi, davranışlar, değerler vs.) geliştirmeli?

2. Bireysel, sosyal, ekonomik veya coğrafi etmenler dikkate alınmaksızın, her öğrencinin bu temel eğitim kanallarından yararlanması için yeterli fırsata sahip olabilmesi amacıyla devlet ne gibi politikaları uygulamaya koyabilir?

3. Ülkedeki tüm eğitim kurumlarının bu olanakları sunabilmeleri için devlet, merkezi, il ve yerel düzeyde ne gibi organizasyonel yapılar geliştirebilir veya hangi yapıları güçlendirebilir?

Rapor, Dünya Bankası'nın önerisi ve desteğiyle 1997 yılında kabul edilen sekiz yıllık zorunlu eğitimin de beklenen amaca tam olarak ulaşmadığının altını çiziyor. Temel Eğitim Kanunu'nun  kabulünden sonraki altı ay içinde Türkiye fazladan bir milyon öğrenci için kapasite oluşturarak, ilköğretim sınıf sayısını yüzde 30 arttırmıştı.

Sekiz yıllık zorunlu Temel Eğitim Programı'nın genel amaçları şöyleydi:
. Tüm çocukların birinci sınıftan sekizinci sınıfa kadar eğitimlerine devam edebilmeleri için daha fazla fırsat sunmak,
. Öğrencilerin okula düzenli olarak devam etmelerini sağlamak için eğitim kalitesini yükseltmek, öğrencileri sekizinci sınıfı tamamlamaları için teşvik etmek. (Önceki eğitim modeli, müfredatın modernleştirilmesi, öğretmen eğitimi, mesleki gelişim ve okullar için kalite standartlarını uygulamaya koymak gibi eğitim reformlarını gerçekleştirme konusunda Türkiye'nin olanaklarını sınırlıyordu.)
Ancak rapora göre, son zamanlarda gerçekleştirilen uluslararası değerlendirmeler, Türkiye'nin öğrencilerin öğrenme başarısı açısından birçok benzer ülkenin çok gerisinde kaldığını gösteriyor. AB ülkelerinin eğitim sistemleriyle karşılaştırıldığında, Türkiye'deki eğitim sisteminin performansı düşük. Ortaöğretime kaydolan öğrenci sayısı bakımındansa çok daha geride olduğu görülüyor. Sonuç olarak, Avrupa'nın tamamı ile karşılaştırıldığında, özellikle kadınlarda oldukça düşük bir ortaöğretim mezunu yetişkin nüfus karşımıza çıkıyor. Türk gençliğinin yüzde 40'ı ortaöğretimini tamamlamışken, AB ülkelerinde bu oran yüzde 85. Bu durum, Türkiye'nin eğitim alanında uzun bir yol kat etmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Raporda değinilen olumlu nokta ise hükümetin eğitim sistemindeki mevcut dengesizlikleri gidermek üzere harekete geçmiş durumda olması. Tam başarı sağlayabilmek için, yeni müfredatın, tüm çocuklara ve gençlere daha iyi eğitim fırsatları yaratan, deneyimleri öğrenmeye ve kanallar üzerine odaklanmaya dayanan kapsamlı bir stratejinin parçası olması gerekiyor. Türkiye'nin pek de iç açıcı olmayan eğitim tablosuna neden olan faktörler ise şu başlıklar altında inceleniyor:

KIZLAR VE YOKSULLAR EŞİT EĞİTİM ALAMIYOR
Eşitlik uçurumu: Yalnızca dar ve küçük bir gruba, yüksek kaliteli eğitim sunan sistem, sürdürülebilirlik açısından çok maliyetli ve Türkiye'nin küresel ekonomiyle bütünleşmesini desteklemekten uzak görülüyor. Özellikle kızlar ve çok yoksul ailelerin çocukları (dezavantajlı gruplar) olmak üzere binlerce çocuk hâlâ temel eğitime kaydolmamış durumda. Lise çağındaki her üç kızdan birisi okula devam etmezken, bu oran erkekler için yalnızca onda bir.
Bu fark, AB üyesi ve üyeliğe aday ülkeler arasındaki en büyük cinsiyet uçurumu.

Dezavantajlı gruplar için düşük olan ortaöğretime kaydolma oranı, yalnızca bu gençlerin geleceklerini değil, tüm ulusun geleceğini olumsuz yönde etkiliyor. Başarılı bir istihdam ve kariyer gelişimi için gerekli olan becerilerden yoksun olan bu gençler, düşük iş verimliliğine sahip olacak, Türkiye'nin ekonomik kalkınmasına ve büyümesine daha az katkıda bulunacak ve hatta vergi tabanının daralmasına neden olacaklar. Uzmanlar, ülkedeki tüm gençlere ortaöğretimin sunulmasını sağlamak için gerekli çabayı sarf etmeyen bir sistemin uzun vadede neden olacağı sosyal maliyetin de göz ardı edilmemesi gerektiğine dikkat çekiyor.

Eğitim istatistikleri, zorunlu eğitim yaş grubundaki (6-14 yaş arası) çocukların yüzde 10'unun şu anda okula kaydolmadıklarını gösteriyor. Bu çocukların neredeyse dörtte üçü kız; yarıdan fazlasının annesi de okuma yazma bilmiyor. Türkiye bu sorunları kabul ediyor. Bu eşitsizliği gidermek için de kısmen Dünya Bankası ve AB tarafından finanse edilen birçok projeyi uygulamaya koymuş durumda. Bu durumun nedenlerinden biri de, Türkiye'nin eğitim kaynaklarının ülkedeki tüm okullara ve bölgelere tutarlı bir şekilde dağıtılmıyor olması. Orta öğretim seviyesinde okul kalitesi ve öğrenme çıktıları, farklı okul türleri arasında ciddi değişimler gösteriyor. Örneğin, Anadolu ve Fen Liselerinde öğrenim gören öğrencilerin, genel liselerde öğrenim gören öğrencilerle karşılaştırıldığında çok daha yüksek performans gösterdikleri ortaya çıkıyor.

Eğitim başarısındaki dengesizlik: Türkiye'nin önündeki belki de en büyük zorluk, çok az sayıda öğrenciyi yüksek uluslararası standartlarda eğiten bir okul sisteminden, tüm öğrencileri birbirine yakın standartlarda eğiten bir okul sistemine dönüştürmek. Değerlendirmelerin sonuçları Türkiye'deki öğrencilerin çoğunun eğitimlerinin ilk 8 yılı içerisinde temel becerileri geliştiremediklerini gösteriyor. 2003 yılında yapılan bir araştırmaya göre, Türkiye'nin 15 yaş grubu öğrencilerinin ortalama performansı, tüm OECD ülkelerindeki aynı yaş grubu öğrencilerin performansından daha düşük.

Eğitim politikasının geliştirilmesinin en önemli ayaklarından birini de öğretmen/eğitmen eğitimi ve kalitesi sorunu oluşturuyor. Araştırmalar, aile ve toplumsal faktörlerden sonra öğrencinin verimliliği ile performansı üzerindeki en büyük etkiye öğretmenlerin sahip olduğunu ortaya koyuyor. Buna karşılık, öğretmen hazırlama programlarının çok az bir kısmı öğrencinin aktif katılımını sağlayacak öğrenme ve öğretme tekniklerini içeriyor. Araştırmalar, klasik yöntemlerin öğrenciye uygulama, takip ve yansıtma fırsatı vermemesi nedeniyle dolayı etkin sonuçlara erişemediğini vermediğini gösteriyor. Öğretmen kariyer planlaması, devletin yeni politika stratejilerinden yararlanabileceği ikinci bir alan olarak ortaya çıkıyor.

EĞİTİMDE KAYNAKLAR EŞİT DAĞITILMIYOR
Kaynakların eşit dağılımı: Varolan eğitim sisteminin yapısı okulların ihtiyaçlarına cevap vermediği gibi, öğrencilerinin yetenek ve becerilerini artırmaya çaba gösteren öğretmenleri ve okul yetkililerini de destekler konumda değil. Ayrıca dezavantajlı grupların da kaynakların dağıtılma şekli ve alınan kararlarda etkin bir rol oynamaları mümkün olmuyor.

Uzmanlar, yaşanan bu sorunları ve eksiklikleri Türkiye'nin oldukça merkeziyetçi bir eğitim sistemine sahip olmasına bağlıyor. OECD verilerine göre, Türkiye'deki eğitim kararlarının yüzde 94'ü merkez tarafından alınıyor. Bu merkeziyetçilik sayesinde eğitim kalitesinin ülke genelinde benzer bir tablo çizmesi beklenirken, ilçelerden bölgelere kadar her ölçekte ciddi farklılıklar olduğu gözleniyor. Aslında, eğitim sistemi beklenen eşitliği sağlayacak kapasiteye sahipken, üzerinde hemfikir olunmuş, belirgin kriterlerin
eksikliği dengesiz ve adil olmayan bir yapı ortaya koyuyor.

Eğitim yatırımlarının getirilerinin arttırılması: Raporda ayrıca, Türkiye'nin finansman politikalarının, eğitim sisteminin temel amaçlarına uygun olmadığı belirtiliyor. Türkiye'deki eğitim harcamaları diğer ülkelerden ciddi farklar gösteriyor. Türkiye, OECD ülkeleri arasında ABD ve Danimarka'dan sonra eğitime en yüksek harcamayı yapan ülke konumunda. Avrupa ve OECD ülkeleriyle karşılaştırıldığında ise eğitime kamu kaynaklarından en düşük payı ayıran ülke, yine Türkiye. Yani, Türkiye'nin eğitime harcadığı toplam kaynağın yüksek olmasının yegâne nedeni, özel harcamaların yüksek olması.

1994 rakamları, nüfusun en fakir yüzde 40'ının orta öğretime harcanan kaynakların ancak yüzde 25'inden faydalanabildiğini

gösteriyor. 2001 yılına gelindiğinde bu oran yalnızca yüzde 28'e yükselmiş durumda. Araştırma mali kaynakların bölgeler ve alanlar arası eşitsizliği azaltmaya yönelik dağıtılmadığını gösteriyor. 2004 yılında öğrenci başına yapılan ortalama harcama 1.250 YTL iken, Doğu ve Güneydoğu'daki öğrencilerin bu rakamın ancak yarısına erişebildiği belirtiliyor. Bu nedenle, kamu ve özel sektörün eğitim harcamaları ve yatırımları Türkiye'nin beklediği sonuca ulaşmıyor.

EĞİTİM İÇİN YENİ STRATEJ
Yeni eğitim sektörü stratejisi: Son yıllarda, MEB'in yürüttüğü projeler uzmanlar tarafından takdirle karşılanıyor. Ancak, projelerin geliştirilmesi gerektiğini ve daha kapsamlı projelere ihtiyaç duyulduğunu ekleyen uzmanlar, geliştirilecek stratejinin eğitimdeki "geçici" uygulamaları önlemeye yönelik olması gerektiğine dikkat çekiyor. Yeni eğitim stratejisinden, ülke kaynaklarını daha verimli kullanması, daha adil dağıtması ve etkinliği artırması bekleniyor.

Türkiye'nin eğitim alanındaki bu yeni döneminde Dünya Bankası'nın, daha dengeli, adil, eşitlikçi ve yetenek gelişimi odaklı bir eğitim sistemi için bir dizi tavsiyesi bulunuyor. Rapordaki tavsiyeler finansal ve sosyal içeriğinin yanında Dünya Bankası'nın Türkiye için gelecek öngörülerini de içeriyor.

Öncelikle Dünya Bankası, MEB'in şu anda resmi ve açık olmayan yeni eğitim stratejisini "pekiştirmesini" ve "derinleştirmesini" kuvvetle tavsiye ediyor. Bunun da ancak, sorunların sosyal ve finansman cephelerinin çözüme ulaştırılmasıyla mümkün olacağı belirtiliyor. Ayrıca, yerel yönetimlere daha fazla yetki ile sorumluluk verilmesinin ve geri bildirim (feed-back) süreçlerinin işlevselleştirilmesinin gerekliliği vurgulanıyor.